Gánh phở rong ở Hà Nội của Maurice Salge – Bức tranh đầu tiên về phở trong lịch sử hội họa?
Lịch sử của phở Việt vẫn còn nhiều khoảng trống chưa được giải đáp hoàn toàn. Tuy nhiên, trong số những tư liệu trực quan về giai đoạn đầu của món ăn này, bức tranh “Gánh phở rong ở Hà Nội” của họa sĩ người Pháp Maurice Salge, được cho là sáng tác năm 1913, luôn được nhắc đến như một dấu mốc đặc biệt. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là một trong những hình ảnh hội họa sớm nhất ghi lại sự hiện diện của phở trên đường phố Hà Nội đầu thế kỷ XX.
Một bức tranh nhỏ nhưng mang giá trị lịch sử lớn
Trong lịch sử ẩm thực Việt Nam, rất ít tác phẩm mỹ thuật đầu thế kỷ XX mô tả trực tiếp về phở. Chính vì vậy, bức tranh của Maurice Salge thường xuyên được trích dẫn trong các bài nghiên cứu về nguồn gốc phở và gánh phở rong Hà Nội.
Bức tranh khắc họa một người bán phở gánh với đôi quang tre trên vai, một đầu là nồi nước dùng đang giữ nóng, đầu còn lại là hộp đựng bát, đũa và nguyên liệu. Hình ảnh ấy phản ánh rất rõ mô hình bán phở rong vốn phổ biến tại Hà Nội trước khi các quán phở cố định phát triển mạnh.
Theo nhiều tư liệu, tác phẩm được vẽ vào năm 1913, thời điểm phở mới xuất hiện và đang dần trở thành món ăn quen thuộc của người dân Hà Nội.
Có phải đây là bức tranh đầu tiên về phở?
Đến nay, chưa có tài liệu nào khẳng định chắc chắn đây là bức tranh đầu tiên về phở trong lịch sử hội họa. Tuy nhiên, trong phạm vi các tư liệu hiện còn được biết đến, “Gánh phở rong ở Hà Nội” là một trong những tác phẩm sớm nhất mô tả trực tiếp người bán phở gánh trên phố Hà Nội.
Chính vì vậy, nhiều bài nghiên cứu thường gọi đây là bức tranh cổ nhất về phở còn được biết đến, dù cách diễn đạt thận trọng hơn nên là:
“Một trong những tác phẩm hội họa sớm nhất ghi lại hình ảnh phở Hà Nội.”
Cách diễn đạt này phù hợp hơn với tinh thần nghiên cứu lịch sử khi vẫn còn khả năng tồn tại những tư liệu chưa được phát hiện.
Gánh phở rong – biểu tượng của Hà Nội đầu thế kỷ XX
Điều làm nên giá trị của bức tranh không chỉ nằm ở bản thân món phở mà còn ở hình ảnh gánh phở rong.
Đầu thế kỷ XX, phở chủ yếu được bán rong trên các con phố như Hàng Gà, Hàng Buồm, Hàng Điếu, Đồng Xuân hay khu vực hồ Hoàn Kiếm. Người bán dùng đôi quang gánh bằng tre, vừa đi vừa bán, phục vụ người lao động, tiểu thương và công chức mỗi sáng hoặc đêm khuya.
Những gánh phở ấy sau này xuất hiện trong hồi ký của Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Văn Vĩnh, Thạch Lam hay Nguyễn Tuân, trở thành một phần ký ức của Hà Nội xưa.
Tranh “Gánh phở rong ở Hà Nội” của Maurice Salge (1913)
Từ hội họa đến lịch sử phở Việt
Giá trị lớn nhất của bức tranh Maurice Salge nằm ở chỗ nó giúp các nhà nghiên cứu hình dung trực quan về cách bán phở đầu thế kỷ XX.
Cùng với những ghi chép của Nguyễn Công Hoan về việc ăn phở gánh năm 1913 và lá thư của Nguyễn Văn Vĩnh nhắc tới tiếng rao phở năm 1906, bức tranh góp phần củng cố nhận định rằng phở đã xuất hiện tại Hà Nội từ những năm đầu thế kỷ XX.
Dù không thể xem đây là bằng chứng xác định chính xác nguồn gốc của phở, tác phẩm vẫn là một “nhân chứng nghệ thuật” quý giá cho lịch sử của món ăn đã trở thành biểu tượng ẩm thực Việt Nam.
Một di sản không chỉ của ẩm thực mà còn của mỹ thuật
Ngày nay, hình ảnh gánh phở rong tiếp tục xuất hiện trong tranh minh họa, tranh sơn dầu, tượng điêu khắc và các tác phẩm nghệ thuật đương đại về Hà Nội.
Từ một gánh hàng rong giản dị trên phố cổ hơn một thế kỷ trước, phở đã trở thành biểu tượng văn hóa được lưu giữ không chỉ trong ký ức người Hà Nội mà còn trong hội họa, nhiếp ảnh và nghệ thuật Việt Nam.
Có lẽ vì vậy, bức tranh “Gánh phở rong ở Hà Nội” của Maurice Salge không chỉ có giá trị mỹ thuật mà còn là một lát cắt quý hiếm về lịch sử hình thành của phở Việt. Đó là hình ảnh nhắc nhớ rằng, trước khi trở thành món ăn nổi tiếng khắp thế giới, phở từng bắt đầu từ những đôi quang gánh lặng lẽ trên các con phố Hà Nội đầu thế kỷ XX.